Simikuna Estados-Suyukunawan (Quechua)

YANIRA CCENCHOPA CASTILLASIMIMANTA TIKRASQAM

Hegemonía occidental nisqanpa kawsanraykum simikunata hatunyachirqa utaq pisiyachirqa, wakinta idiomas nispa riqsichimurqa, wakintañataq, dialectos nispalla. Imaynam huk simi riqsichikun, rimaqninkunapa kawsayninmanpas chayan, chayqa allinta rikuspaqa qallarisqa: tiqsi muyu suyukuna rakisqa kaptin rayku. Tiqsi muyuqa yaqa 200 estadoskunapi rakisqa kachkan, Organización de las Naciones Unidas willakusqanman hina, manataq kayqa chaynachu karqa. Yaqa llapa kawsayninchikqa hinallam purirqa manaraq kay kunan kamachikuqkuna, sinchitapuni kanchakuna arkakuq, kaptinraq. Huk qullanan imankaq musuq suyukunapam, huk kawsayllanchik huk hinalla, huk riqsichikuyllanchik llapanchikpaq hinallataq huk simillawanña. Aswantaq, tukuy niraq simikunam rikuchimun, tukuy simikunapi chay unquq hina hukllaway munasqanta kutichikuspa.

Tiqsi muyupi llapa mamasimikunata yupaychaptinchikqa yaqam qanchis waranqa ima, aswanqa iskay pachak suyukunallataq kanku, chaynam rikunapaq asllam, ichariyá mana pipas, chay rikchaqlla; tukuy simiyuq llaqtakunam estadupa hapisqan pachakunapi tiyanku. Achka kawsaq simikuna kaspanmi huk qhapaq similla sapa suyupaqqa manam atikunmanchu. Chaymi sutilla rikuchwan, yaqa llapallankupi, suyukunapa gubirnunkunam, siglo XX nisqanpi siglo XXI nisqanpipas, políticas lingüísticas nisqanta rurachiyta qallaykurqaku, chaywan hukniraq simikunata, mana estadupa riqsiy munasqanta chinkachinanpaq. Kay simi wañuchiq politicakunam huchayuq kanku achka simikuna chinkanankupaq, utqayllamanña, kunan rikuchkasqanchikmanhina. Ñawpa mamasimikunañataq huk simikunapas mana estado suyukunapa kaqkuna, tiqsi muyupa políticas munayninman churanchakunku.

Simi tikrachiy ruranapim, simikunapa chaninta riqsichikamun imaynas maymanta tikrasqa kachkan utaq mayman tikrasqa kanqa. Hatunyasqa simikunaqa imay niraq diccionariokunayuqmi, ima tapurikunapaqpas, hinallataq simi tikrachiypi llamkanapaqpas achka yanapachikuykunayuqmi. Chay mana suyuyuq siminamanta tikrachiqkuna, aswanraq chay rimakuqllapi kawsakuq simikunam, kallpanchakuspa imaymana ruranakunata purichispa simi tikrachiyta atiparqanku: chay simi tikrachiymi ayllu huñupa rurayninta riqsichikamun, chaypim simipa rimaqninkunalla tapukunapaq kachkan, diccionarioykikunaqa llaqtapa machu payakunalla, icha qillqana pachamamamanta willarikunqa, sachakunamanta yachayriqsiqpas kan, utaq yuyay usukunamanta yachaqkunapas kan chaykunamanta tikrachispanchikpas. Qamkuna kay simikunata tikraspam yachankichikña hinapunitaq allinta riqsinkichikña.

Aswanraq, imay ruraykuna tikrachiypiqa sasachakuypi rikukun imaynas chay simikuna riqsisqa kasqanrayku, aswanmi rikuchwan riqsisqa hatun simikunalla paykunapura tikraykanachikunku, mana chaninchasqa simikunawanqa. -¿Haykayá hatunyachinman chay simi tiqrachiyta ñataq rurayninkunatapas simikunapa kaqninta mastarispanchikqa, maymanta tikrachisqanchikta utaq may tikrachisqanchikta? ¿Imaymana ruraykunataq simi tikrachiypaq lluqsimun, huk niraq gramatikayuq ruranayuq simikunapi? -¿Hayka chaniyuqtaq tiqsi muyupa tukuy niraq siminkuna, estados suyukuna qulluchiyta munanankupaq? Ichapas kay tapukuykunaqa tikrachkaspalla kutichinapaq tarikuchkanña. ■

Yanira Ccenchoqa yachachiqmi, qichwa waqaychaq hinallataq social media chiqirichiq, payqa huk uchuy llaqtapa yachay wasinpi EIB nisqanwan llamkam, Ayacucho, Perú suyupi.

Yanira Ccencho is an educator, Quechua activist and digital creator, currently working in a rural school in Ayacucho, Peru.